Forum
   
Forum

Polecamy

Nowoczesna parafia

Papieże wobec kwestii żydowskiej

Ochrona życia – prawo a edukacja

Dekalog demokracji

Młodzi o przeszłości i przyszłości

Deklaracja europejska

Deklaracja europejska Chrześcijan Żydów i Muzułmanów

Przeciwko antysemityzmowi

Indeks nazwisk

Indeks tematów

Fundacja Kultury Chrześcijańskiej Znak

Fundacja Kultury Chrześcijańskiej Znak

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

Sylwa »

Rocznica zagłady getta w Brodach

Anna Pawlikowska


21-05-2013 / AP

 70 lat temu, 21 maja 1943 roku, Niemcy zlikwidowali getto w Brodach. Kilkuset jego mieszkańców zamordowano na miejscu, pozostali – w liczbie około 3.5 tysiąca osób – zostali wywiezieni do obozu na Majdanku.


Żydzi z getta w Brodach w oczekiwaniu na deportację /fot. Internet

Żydzi z getta w Brodach w oczekiwaniu na deportację /fot. Internet

 W tym czasie w getcie przypuszczalnie nie było już Żydów mieszkających przed wojną w tym mieście, tylko deportowani tu mieszkańcy okolicznych miejscowości – Leszniewa, Sokołówki, Toporowa, Podkamienia i Stanisławczyka. Żydzi brodzcy – prawie sześć i pół tysiąca osób – zostali zamknięci w getcie 13 stycznia 1942 roku, na tydzień przed konferencją w Wannsee, podczas której Hitler zatwierdził realizowany już na wschodnich terenach Rzeczpospolitej, odbijanych przez Niemców Sowietom.

Wymordowano ich w dwóch akcjach likwidacyjnych – we wrześniu i w listopadzie 1942 roku, część mieszkańców getta wywożąc do Bełżca, około pięciuset ludzi zabijając na miejscu. Około 250 członków żydowskiej elity intelektualnej po dwóch dniach tortur zastrzelono nieopodal cmentarza żydowskiego (dziś znajduje się tam pomnik ofiar Holokaustu). Do opustoszałego getta przewieziono Żydów z okolicy i to ich los dokonał się siedemdziesiąt lat temu, pieczęcią Zagłady zamykając żydowską historię Brodów.

To miasto, założone pod koniec XVI wieku przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego, z upływem lat stało się ważnym centrum żydowskiej kultury. Było to możliwe dzięki przywilejowi, którego w latach 30. XVII w. udzielił Żydom kolejny jego właściciel, hetman Stanisław Koniecpolski chcąc uczynić z Brodów – krótko noszących miano Lubicz, od herbu Żółkiewskich – silny ośrodek handlu i rzemiosła.

O jego znaczeniu wiele może ranga osób, na pochodzenie których wskazuje nazwisko Brodsky, Brodzki, Brodowski, Brodisch czy po prostu Brody. Jest wśród nich słynny rosyjski skrzypek Adolph Brodski (zm. w 1922 r.) i jego potomek, także wirtuoz skrzypiec, Vadim, jest laureat Nagrody Nobla poeta Josif Brodski czy malarz Isaac (1883 – 1939).

Nie tylko Brodzcy wsławili Brody. Stąd pochodził Oscar Chajes (1873 – 1928), amerykański mistrz szachowy i uznawany za geniusza szachowego prawnik Daniel Abraham Yanofsky, zmarły w Kanadzie w 2000 r.), a także austracki pisazr Joseph Roth (1894 – 1939) czy Eugenio Zolli (Israel Anton Zoller), naczelny rabin Rzymu, który w 1944 r. pod wpływem nagłego doświadczenia mistycznego przeszedł na katolicyzm.

W 1742 r. na miejscu spalonej pod koniec XVII w. drewnianej bóżnicy wzniesiono w Brodach wielką synagogę, będącą jednym z najciekawszych zabytków sakralnych tego miasta, a przy tym przez lata stanowiacą centrum żydowskiej duchowości. W XIX w. miasto stało się także ważnym ośrodkiem Haskali – czego świadectwem może być fakt, że tu osiedlił się pochodzący z Zamościa Israel ben Moses Ha-Levi, nauczyciel inicjatora tego ruchu, filozofa Mosesa Mendelsohna.

Spośród brodzkich Żydów nieliczni przeżyli Holokaust. Należy do nich pięć osób, ukrywanych przez rodzinę Jana i Józefy Schnitzerów w gospodarstwie we wsi Majdan Pieniacki od listopada 1943 r. do nadejścia wojsk sowieckich. Niedługo przedtem, na skutek donosu sąsiadów, w niemieckiej obławie zginął Jan Schnitzer. Jego żonie i dzieciom, a także przechowywanym przez nich Żydom, udało się przetrwać w ukryciu. W 1998 r. Józefa i dwoje jej dzieci zostało uhonorowanych medalem Sprawiedliwi Wśród Narodów.

do druku

poleć stronę