Forum
   
Forum

Polecamy

Nowoczesna parafia

Papieże wobec kwestii żydowskiej

Ochrona życia – prawo a edukacja

Dekalog demokracji

Młodzi o przeszłości i przyszłości

Deklaracja europejska

Deklaracja europejska Chrześcijan Żydów i Muzułmanów

Przeciwko antysemityzmowi

Indeks nazwisk

Indeks tematów

Fundacja Kultury Chrześcijańskiej Znak

Fundacja Kultury Chrześcijańskiej Znak

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

Sylwa »

70 rocznica powstania w getcie białostockim

Oprac. Małgorzata Urszula Fortuna


16-08-2013 / MF

 70. lat temu, 16 sierpnia 1943 roku, wybuchło powstanie w białostockim getcie. Na wieść o planowanej przez Niemców całkowitej likwidacji getta około trzystu żydowskich powstańców pod wodzą Mordechaja Tenenbauma i Daniela Moszkowicza podjęło beznadziejną walkę z niemieckimi żandarmami.


Płot otaczający białostockie getto /fot. www.HolocaustResearchProject.org

Płot otaczający białostockie getto /fot. www.HolocaustResearchProject.org

26 lipca 1941 roku hitlerowskie władze okupacyjne utworzyły w Białymstoku getto dla 40-60 tys. Żydów z miasta i okolic. 16 sierpnia 1943 roku rozpoczęła się jego ostateczna likwidacja, i pomimo zorganizowanego oporu, do 20 sierpnia wszystkich mieszkańców wywieziono do obozów koncentracyjnych. Wojnę przeżyło zaledwie kilkuset białostockich Żydów.

Historia Żydów białostockich sięga późnego średniowiecza – pierwsze rodziny żydowskie osiedliły się na Podlasiu jeszcze w XV wieku i od tego czasu ich populacja stale rosła. Liczna społeczność w Białymstoku poświadczona jest dokumentem z poł. XVI wieku, a już w następnym stuleciu w mieście funkcjonowała samodzielna gmina. Społeczność rozwijała się a miasto stało się ważnym ośrodkiem politycznym – w 1880 r. powstała pierwsza organizacja syjonistyczna, a w pierwszej połowie XX wieku działał prężnie Bund. Przed samą wojną białostocka gmina wyznaniowa liczyła już ok. 80 tys. Żydów i miała do dyspozycji ponad 100 synagog, bożnic i domów modlitwy.

W pierwszych latach wojny Białystok znajdował się pod jurysdykcją radziecką – został przyłączony do Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Ludowej. Represjom poddana została przede wszystkim ludność polskojęzyczna. Zagłada białostockich Żydów rozpoczęła się wraz z wkroczeniem do miasta armii niemieckiej 27 czerwca 1941 r. – jeszcze tego samego dnia kilka tysięcy Żydów zginęło podczas pacyfikacji dzielnicy żydowskiej Chanajki. Na ulicy Legionowej znajduje się pomnik w kształcie kopuły, upamiętniający spalenie ok. 2000 ludzi w Głównej Synagodze.

Żydzi, którzy ocalali z pogromu, 26 lipca 1941 r. zostali umieszczeni w otoczonym murem getcie, obejmującym kilkanaście ulic (między Lipową a Sienkiewicza) przy torach kolejowych, z przecinającą getto rzeką Białą. W ciągu dwóch lat jego istnienia mieszkało tam ok. 40-60 tys. Żydów – dokładna liczba jest trudna do ustalenia. W połowie września 1941 roku, na podstawie alfabetycznej listy mieszkańców, 4 tys. Żydów zostało wywiezionych do getta w Prużanie, skąd trafiły do obozu koncentracyjnego w Auschwitz.

Od chwili zamknięcia białostockiego getta (3 sierpnia 1941 r.) za wyjście poza mury groziła kara śmierci. Mieszkający tam Żydzi, chociaż zostali pozbawieni majątków, zmuszeni byli do płacenia wysokich podatków na rzecz okupanta oraz przymusowej pracy w zakładach zaopatrujących hitlerowską armię. Grupy robotników żydowskich pracowały również poza miastem, w Wołkowysku i we wsi Markowszczyzna. Wszyscy mieszkańcy zobowiązani byli do noszenia białych opasek z gwiazdą Dawida na ramieniu, później również żółtej gwiazdy na piersi i na plecach. Dwunastoosobowy Judenrat zajmował się organizacją szpitali, aptek, szkół i żydowskiej policji na terenie getta. Jeszcze do listopada 1942 roku w getcie działały dwie szkoły podstawowe, w których nauczono w językach hebrajskim i polskim.

Podstawowym problemem, z którym musiała borykać się ludność i zarząd getta, był stały brak żywności. Jeszcze w sierpniu 1941 r. władze okupacyjne wprowadziły zakaz nabywania jedzenia po aryjskiej stronie miasta, czym zmusiło mieszkańców do nielegalnego handlu a zarząd do racjonowania żywności. Początkowo na jednego pracującego mieszkańca przypadało 0,5 kg chleba dziennie, później racje zostały zmniejszone do 0,3 kg. Pomimo wysokiego ryzyka dekonspiracji usiłowano sprowadzać żywność z okolicznych wsi a ludność z aryjskiej strony próbowała organizować pomoc.

W 1942 roku w białostockim getcie powstała Antyfaszystowska Organizacja Bojowa, która zajmowała się głównie organizowaniem ucieczek z getta i gromadzeniem broni, która mogłaby w przyszłości posłużyć do walki z okupantem. W 1943 roku władze okupacyjne miasta przystąpiły do likwidacji – getto zostało szczelnie zamknięte i przekazane pod jurysdykcję Gestapo. W dniach 5-12 lutego do obozu koncentracyjnego w Treblince wywieziono 10 tys. Żydów, a 800 zamordowano na miejscu. Członkowie Antyfaszystowskiej Organizacji Bojowej zainicjowali czynny opór, atakując żołnierzy i budynki wroga na terenie getta. Kiedy Niemcy w nocy z 15 na 16 sierpnia 1943 r. rozpoczęli ostateczną likwidację, AOB wszczęła powstanie – drugie co do wielkości po powstaniu w getcie warszawskim. Po stronie niemieckiej w akcji udział wzięły 3 bataliony żandarmerii, artyleria i czołgi – powstańcy dysponowali jedynie 25 karabinami maszynowymi i ok. 100 pistoletami.

Akcja powstańcza trwała niewiele ponad dobę – bojownikom nie udało się zrealizować planu przedarcia się wraz z grupą mieszkańców do Puszczy Knyszyńskiej. Do 20 sierpnia broniło się jeszcze kilka punktów oporu, tymczasem mieszkańcy getta zostali zgromadzeni w dzielnicy Białostoczek, gdzie załadowano ich do wagonów i wywieziono do obozów koncentracyjnych w Treblince, Majdanku, Auschwitz i Terezinie. Teren opuszczonego getta został wykorzystany przez władze okupacyjne jako miejsce koncentracji ludności polskiej wysiedlanej z rejonu Białowieży.

W ostatnim dniu walk, wobec beznadziejności sytuacji, przywódcy powstania Mordechaj Tenenbaum i Daniel Moszkowicz popełnili samobójstwo.

 Zobacz też artykuł o Mordechaju Tenenbaumie w dziale Ludzie.

Źródła:
- wikipedia
- www.sztetl.org.pl

do druku

poleć stronę