Niemal każda parafia jest zapleczem działania organizacji, ruchów i stowarzyszeń wiernych świeckich. Prawo do zrzeszania się wiernych, prowadzenia publicznych zbiórek i działalności charytatywnej oraz zakładania fundacji zostało później potwierdzone w postanowieniach Konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską podpisanego w 1993 r. Różne formy stowarzyszania się w Kościele katolickim można podzielić na następujące typy:

- organizacje kościelne (działające na rzecz formacji religijnej i kultu) powoływane przez kościelne osoby prawne (do tych organizacji nie stosuje się prawa o stowarzyszeniach);
- organizacje katolickie działające za wiedzą i w łączności z hierarchią kościelną. Organizacje katolickie mogą mieć na celu działalność społeczno-kulturalną, oświatowo-wychowawczą i charytatywno-opiekuńczą. Do organizacji katolickich stosują się prawa o stowarzyszeniach;
- inne organizacje zrzeszające katolików działające na podstawie własnych statutów i ogólnych przepisów prawa.

Wszelkie pozostałe jednostki organizacyjne Kościoła katolickiego, jak wydawnictwa, placówki charytatywno-opiekuńcze, szkoły, placówki wychowawcze i inne organizacje, które nie posiadają odrębnej osobowości prawnej, działają w ramach kościelnych osób prawnych, które je powołały. Ustawodawca zapewnia kościelnym osobom prawnym także możliwość zakładania fundacji.

 Regulacje prawne społecznej aktywności katolików

Aktywność społeczna katolików świeckich podporządkowana jest, równolegle z prawem państwowym, także przepisom promulgowanego w 1983 r. Kodeksu Prawa Kanonicznego (szczególnie kanony 298-329). Przepisy te stanowią w znacznej mierze odzwierciedlenie zaleceń Soboru Watykańskiego II. Określają cele i zasady działania stowarzyszeń wiernych. Normy zawarte w księdze IV Kodeksu określają relacje między uprawnieniami wiernych a obowiązkami władzy publicznej. Wskazują możliwe pola współpracy katolickich działaczy z władzami publicznymi. Istnieją także dodatkowe przepisy dotyczące aktywności społecznej katolików, wydane przez Konferencje Biskupów oraz przez biskupów diecezjalnych. Przepisy tego typu zawierają także statuty największych organizacji, jak Caritas czy Akcja Katolicka.

Najważniejszą normą kanoniczną jest ortodoksja: obowiązek kierowania się nauczaniem Kościoła. Świeccy działacze nie mogą nadużywać autorytetu Kościoła dla celów prywatnych, czy politycznych. Żadne zrzeszenie i przedsięwzięcie nie może przybrać nazwy „katolickie” bez wyraźnego zezwolenia kompetentnej władzy kościelnej (kanon 300 KPK). Stowarzyszenia dzielą się na publiczne stowarzyszenia świeckich, które powoływane są odgórnie przez władzę duchowną oraz stowarzyszenia prywatne: ruchy i wspólnoty powstałe z inicjatywy wiernych, w których wierni zrzeszają się na podstawie umowy prywatnej. Te ostatnie posiadają większą autonomię (kanon 315 i 323), ale także muszą ubiegać się o zatwierdzenie władz kościelnych, które badają zgodność ich misji i działań z doktryną, przyznają im duszpasterzy, asystentów kościelnych i moderatorów. Międzynarodowe stowarzyszenia wiernych zatwierdza Stolica Apostolska, krajowe stowarzyszenia – Konferencja Episkopatu, diecezjalne stowarzyszenia – biskupi na terenie danej diecezji. Stowarzyszenia katolickie prowadzące działalność społeczną, edukacyjną czy charytatywną podlegają także prawu państwowemu. Wówczas rejestrują się w Krajowym Rejestrze Sądowym, co gwarantuje im artykuł 19 Konkordatu między Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisanego w 1993 r.

 Stowarzyszenia wiernych

Zgodnie z definicją prawno-kanoniczną, stowarzyszenie wiernych to stowarzyszenie kościelne, zrzeszające na zasadzie dobrowolności pewną grupę wiernych, założone lub potwierdzone przez władzę kościelną, mające na celu popieranie doskonalszego życia chrześcijańskiego wśród członków bądź prowadzenie działalności mającej związek z misją Kościoła.

Ta definicja dzieli stowarzyszenia katolickie na dwie podstawowe kategorie: podmiotów realizujących misję ściśle religijną oraz prowadzących publiczną działalność społeczną we wszystkich pozostałych obszarach, o ile jest ona niesprzeczna z nauką Kościoła. Kościelne formy stowarzyszania się są zdecydowanie zdecentralizowane. Struktura ruchów i stowarzyszeń jest pozioma. Tworzą je niezależne od siebie grupy, które działają przy konkretnych parafiach. Taka grupa może nosić nazwę „ośrodka”, „wspólnoty”, „środowiska” (jak w przypadku Akcji Katolickiej), ale też mieć zupełnie samodzielną nazwę i posiadać odrębną rejestrację. Największa część ich aktywności przebiega na poziomie mikro, w sferze społecznej bliskiej codzienności.

Parafie są zapleczem ruchów i stowarzyszeń katolickich w tym sensie, że zapewniają zaplecze materialne, w postaci lokali i infrastruktury, stanowią także bazę rekrutacyjną. Podstawowym i potencjalnie największym „zasobem” stowarzyszeń kościelnych w Polsce jest właśnie sieć parafii, razem z towarzyszącą jej infrastrukturą (np. ok. 22 tys. sal katechetycznych). Najczęściej spotykane mikrostuktury parafialne to: Koło Żywego Różańca, Parafialna Rada Duszpasterska, Parafialna Rada Ekonomiczna, Parafialny Zespół Charytatywny, Ministranci, Liturgiczna Służba Ołtarza oraz struktury Caritas.

 Caritas

Te ostatnie warto przedstawić tu nieco dokładniej. Oprócz Fundacji Caritas Polska oraz 41 diecezjalnych Caritas, z których większość jest już obecnie organizacjami pożytku publicznego, działalność dobroczynna Kościoła odbywa się w ramach Parafialnych Kół Caritas, Parafialnych Zespołów Charytatywnych lub punktów pomocowych, koordynowanych sformalizowanych kół bądź grup dobroczynnych. Można ją podzielić ze względu na następujące rodzaje działań:

- pomoc stacjonarna i zinstytucjonalizowana (domy samotnej matki, noclegownie, kuchnie dla ubogich i bezdomnych, świetlice dla dzieci, centra pomocy rodzinie, poradnie psychologiczne, prawne, instytucje edukacyjne, prowadzące kursy dla osób szukających pracy, ośrodki pomocy uzależnionym, samopomocy, jak koła AA);
- pomoc zinstytucjonalizowana innego rodzaju (organizowanie sieci wolontariuszy do pomocy osobom potrzebującym, pozostającym w domach na terenie parafii, regularne zbiórki i kwesty, regularne udostępnianie pomieszczeń i sprzętu dla osób i instytucji świadczących pomoc na rzecz potrzebujących, udzielających porad itp.);
- pomoc doraźna (zbiórki darów rzeczowych dla osób potrzebujących: paczki świąteczne, leki, zapomogi losowe);
- pomoc adresowana do potrzebujących spoza parafii (zbiórki na rzecz ofiar klęsk żywiołowych, pomoc uchodźcom, zbiórki na cele misyjne).

 Ośrodki duszpasterskie

Prócz tych najczęściej spotykanych, wymienionych wyżej kościelnych stowarzyszeń i organizacji, istnieje także cała paleta ośrodków duszpasterskich.

W prawnych ramach każdej diecezji oraz w ramach wielu parafii działają liczne akademickie ośrodki duszpasterskie (jest ich ponad 200, zrzeszających 2-5% polskich studentów) oraz specjalistyczne ośrodki duszpasterskie, z których największe to:

- Duszpasterstwo Kolejarzy (20 tys. osób, istnieje przy nim dobroczynne Stowarzyszenie „Wspólnota Kolejarska”),
- Duszpasterstwo Ludzi Morza (opieka nad sierotami po marynarzach),
- Duszpasterstwo Ludzi Pracy (obrona praw pracowniczych, pomoc bezrobotnym),
- Duszpasterstwo Niewidomych (prowadzi sieć bibliotek książki mówionej),
- Duszpasterstwo Niesłyszących,
- Duszpasterstwo Rodzin (w diecezjach istnieje około 50 placówek opiekuńczych i adopcyjnych oraz domów samotnej matki, to duszpasterstwo inicjuje powstawanie rodzinnych domów dziecka i rodzin zastępczych),
- Duszpasterstwo Rolników (prowadzi kilkadziesiąt Katolickich Uniwersytetów Ludowych i Wszechnic Ludowych oraz Wydawnictwo Rolników),
- Duszpasterstwo Służby Zdrowia (3 tys. osób, obrona praw pracowniczych),
- Duszpasterstwo Romów (10 szkół niedzielnych dla dzieci romskich),
- Duszpasterstwo Sportowców (wszystkie katolickie organizacje sportowe organizują rocznie prawie 1000 imprez i obozów w skali kraju dla ponad 150 tys. młodzieży i dzieci),
- Duszpasterstwo Środowisk Twórczych (w 27 diecezjach, działalność kulturalna i edukacyjna),
- Duszpasterstwo Trzeźwości (kilkanaście ośrodków diecezjalnych, które współpracują z grupami samopomocowymi jak AA, Al-Anon, Ośrodki Apostolstwa Trzeźwości oraz Centra Pomocy Osobom Uzależnionym, które udzielają kilkudziesięciu tysięcy porad rocznie),
- Duszpasterstwo Więziennictwa (202 kapelanów, z którymi współpracuje ok. 400 osób świeckich z Bractwa Więziennego),
- Duszpasterstwo Przedsiębiorców i Pracodawców

- oraz ok. 40-50 pozostałych duszpasterstw specjalistycznych.

Jak pokazuje „Wykaz parafii w Polsce 2006” wszystkie wymienione wyżej mikrostruktury, choć najbardziej popularne, nie występują równocześnie we wszystkich polskich parafiach. Na przykład jedynie w nieco ponad jednej dziesiątej parafii występuje Rada Parafialna, której rola jest przede doradcza w stosunku do decyzji proboszcza, a wybory do rad ekonomicznych odbywają się tylko w niewielu diecezjach, jak tarnowska (która pod wieloma względami jest „wzorcowa” – jest tu najwięcej osób deklarujących przynależność do organizacji katolickich i największy procent dominicantes) oraz lubelska. Aby ukazać skalę przynależności, a tym samym zaangażowania katolików świeckich, w różnorodne grupy, stowarzyszenia i mikrostruktury parafialne, w poniższej tabeli zamieszczono dziesięć grup, które występują w największej liczbie w większości polskich parafii.

Jeśliby w prosty sposób zsumować przybliżoną liczbę członków grup, organizacji i stowarzyszeń religijnych katolików świeckich w Polsce, wynosiłaby ona około dwóch i pół miliona osób w skali kraju, należących do około 337 różnych grup religijnych (tyle typów organizacji zostało wymienionych przez proboszczów podczas badania Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego, które posłużyło do sporządzenia „Wykazu parafii w Polsce 2006”).

Jednak prawdziwa liczba członków jest najprawdopodobniej znacznie niższa, ponieważ z prowadzonych przeze mnie badań terenowych wynika, iż na terenie jednej parafii te same osoby należą zwykle do kilku organizacji jednocześnie. Jest to powszechne zjawisko zdominowania przynależności przez „aktywistów” parafialnych, którzy regularnie angażują się w działania jednocześnie w kilku mikrostrukturach. Badania etnograficzne pokazują również, że w większości badanych parafii obecność ruchów i stowarzyszeń nie zawsze ma proste przełożenie na aktywność całej parafii, zaś wielu proboszczów skarży się, że w samych ruchach często nie ma postawy odpowiedzialności za całą parafię. Większość parafii opiera się de facto na charyzmie, umiejętnościach organizacyjnych i zdolnościach przywódczych proboszcza (dlatego brak takich kompetencji bardzo silnie odbija się na życiu parafii).

 Czy parafianie wiedzą, co się dzieje w parafii?

„Wykaz parafii…” opracowany przez ISKK, na podstawie którego przedstawione są powyższe zestawienia liczbowe ruchów i stowarzyszeń, opierał się na badaniu sporządzonym wśród proboszczów wszystkich parafii. Tym bardziej ciekawe będzie porównanie tych zestawień z wynikami cytowanego już sondażu CBOS, przynoszącego odpowiedź na pytanie dotyczące znajomości przez respondentów różnych instytucji funkcjonujących w ramach parafii. Większość badanych (69 proc.) wie, że w ich parafii działa jakaś wspólnota religijna. Gorzej jest już w przypadku parafialnych rad duszpasterskich (49 proc.), zespołów charytatywnych (34 proc.), poradni rodzinnych (32 proc.), koła Akcji Katolickiej (24 proc.), rady ekonomicznej (14 proc.). Wiedza o istnieniu lub nie określonych instytucji jest oczywiście tylko pośrednim wskaźnikiem ich rzeczywistego funkcjonowania w danej parafii. Biorąc to pod uwagę, warto zwrócić uwagę na ciekawy fakt, że najbardziej „nasycone” tymi instytucjami są miasta o średniej wielkości. Miasta duże (powyżej 501 tys. mieszkańców) oraz wieś wypadają na ich tle słabiej. Wynika z tego, że w średnich miastach funkcjonują najbardziej aktywne parafie, angażujące w największym stopniu swoich członków w bieżące zarządzanie parafią. Potwierdzają to jakościowe badania etnograficzne.

Obserwacja ta znajduje potwierdzenie w odpowiedzi na kolejne pytanie dotyczące niewynikających bezpośrednio z religii działań, które parafia realizuje. W badaniu CBOS zadano zbiór pytań dotyczących konkretnych aktywności.

Powyższa tabela pozwala zweryfikować przekonanie o zaniku usługowego charakteru parafii, o którym pisali socjologowie religii (m.in. E. Ciupak i ks. W. Piwowarski). Parafie miejskie pełnią współcześnie bardzo aktywną rolę jako centra różnego rodzaju usług (nie tylko religijnych) w życiu wspólnot lokalnych polskich miast.

Zarazem z tabeli wynika, że wieś wypada gorzej od miasta pod względem aktywności parafii. Należałoby jednak podejść do wniosku o słabej aktywności parafii wiejskich z dużą ostrożnością. Badanie sondażowe opierało się na pytaniach zamkniętych i dotyczyło stricte usługowej działalności parafii, pominięto natomiast inne istotne wymiary, które nie są tak łatwo uchwytne, ale właśnie na wsi najprawdopodobniej mają największe znaczenie:

1. mobilizacja (parafia jest na wsi dogodnym miejscem spotkania, prowadzenia zebrań nie tylko w sprawach religijnych, rozpoczynania lokalnych akcji);
2. przekazywanie informacji o tym, co dzieje się we wsi i w regionie;
3. integrowanie społeczności poprzez widzialne publicznie rytuały i zgromadzenia świąteczne
4. samopomoc oraz funkcja terapeutyczna (kluczowa w przypadku osób starszych, chorych i pozbawionych kontaktu z rodziną).

Te subtelne, trudno dostrzegalne na poziomie ogólnopolskich badań funkcje wiejskich i miejsko-wiejskich parafii, dominujące tam typy więzi i aktywności dają się znacznie lepiej odtworzyć dzięki badaniom jakościowym, o których jest mowa w kolejnej części tekstu.