Forum
   
Forum

Polecamy

Nowoczesna parafia

Papieże wobec kwestii żydowskiej

Ochrona życia – prawo a edukacja

Dekalog demokracji

Młodzi o przeszłości i przyszłości

Deklaracja europejska

Deklaracja europejska Chrześcijan Żydów i Muzułmanów

Przeciwko antysemityzmowi

Indeks nazwisk

Indeks tematów

Fundacja Kultury Chrześcijańskiej Znak

Fundacja Kultury Chrześcijańskiej Znak

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

Sylwa »

Karaimizm w Polsce


17-12-2011 / MF

Według danych Karaimskiego Związku Religijnego w RP, obecnie w Polsce mieszka ponad stu Karaimów – potomków ludów tureckich z Krymu i wyznawców religii, która wyodrębniła się z judaizmu w VIII w. na Bliskim Wschodzie.


Zdjęcie z wystawy <i>Karaimi w dawnej fotografii. Karaj jołłary – karaimskie drogi</i> w Muzeum Etnograficznym w Krakowie

Zdjęcie z wystawy Karaimi w dawnej fotografii. Karaj jołłary – karaimskie drogi w Muzeum Etnograficznym w Krakowie

W VIII w. n. e., na fali niezadowolenia z wzrastającej roli Talmudu w głównym nurcie judaizmu, część mieszkających w Babilonii Żydów zapoczątkowała wyodrębnianie się karaimizmu jako osobnej, chociaż wywodzącej się z judaizmu religii. Pierwszym przywódcą nowej grupy religijnej był Anan Ben Dawid, stąd też początkowo nazywano ich ananitami. Nazwa Karaimi pojawia się w źródłach w IX w. i pochodzi od słowa „kara”, które w językach semickich oznacza „czytać”.

Podstawowe zasady karaimizmu, które wyodrębniły się w pierwszym etapie funkcjonowania nowej religii na Bliskim Wschodzie, w kwestiach zasadniczych nie różnią się wiele od judaizmu. Karaimi wierzą w stworzenie świata przez byt jedyny i materialny, w prawo objawione przez Mojżesza i proroków (w tym również Jezusa z Nazaretu i Mahometa), w obowiązek samodzielnego studiowania Tory w oryginale (na co kładziono szczególny nacisk i co stało się jednym z ważniejszych wyznaczników odrębności Karaimów od innych Żydów), w przyjście oczekiwanego Mesjasza i zmartwychwstanie umarłych. Można zaobserwować pewną analogię pomiędzy procesem wyodrębniania się karaimizmu, a reformacją w chrześcijaństwie w czasach nowożytnych, ale podobieństwa są raczej pozorne. Kluczowe jest uznanie prymarnej roli Pisma.

Wkrótce wyznawcy karaimizmu zamieszkiwali w wielu ośrodkach na Bliskim Wschodzie, w Afryce i na Południu Europy: w Persji, Egipcie, Maroko i Syrii, zawędrowali nawet do Hiszpanii. W końcu VIII w. osiedlili się w państwie Chazarów, półkoczowniczego ludu pochodzenia tureckiego, który od stulecia zamieszkiwał nad dolnym biegiem Wołgi. Pod ich wpływem na karaimizm nawróciło się wielu Chazarów i Połowców mieszkających na Krymie, i tam też w miejscowości Czufut Kale k. Bachczyseraju funkcjonowało w XV w. prężne centrum życia karaimskiego. Tutaj zaczyna się część historii najistotniejsza dla rozwoju karaimizmu na ziemiach polskich, ponieważ to właśnie tutaj Karaimi wyodrębniają się jako grupa nie tylko religijna, ale również etniczna.

Według tradycji tych właśnie Karaimów pochodzenia tureckiego, słynących z rozwiniętej sztuki wojennej, sprowadził z Krymu do Polski książę Witold w 1397 r. – 383 rodziny karaimskie zamieszkały wówczas na Litwie i ich zadaniem było bronić księstwa od strony północno-zachodniej. Jako obrońcy granic otrzymali od księcia przywileje i wkrótce karaimskie gminy, czyli dżymaty, powstały w Trokach, Sałatach, Birżach, Karaimiszkach, Poswoli, Pompianach, Poniewieży, Nowym Mieście, Upicie, Krakinie i Wilnie. Szczególnie prężnie rozwijała się i nadal rozwija wspólnota karaimska w Trokach, poświadczona w źródłach już XV-wiecznych. Zadowoleni z wkładu rodzin karaimskich w obronność kraju, książęta litewscy osiedlili ich również w grodach ruskich: we Lwowie, w Łucku, Ołyce, Haliczu, Karaimówce, Załukwi i Kokizowie.

Karaimi znaleźli sobie stałe miejsce w społeczeństwie wielonarodowościowej Rzeczypospolitej i cieszyli się dobrą opinią jako znakomici żołnierze, ogrodnicy (szczególnie hodowcy ogórków), a także pisarze i lekarze, m. in. nadworni lekarze Jana III Sobieskiego. Ulegając częściowej asymilacji przyjmowali zeslawizowane nazwiska, z których najpopularniejsze to Abkowicz, Charczenko, Dubiński, Jutkiewicz, Kapłonowski, Kobecki, Leonowicz, Lokszyński, Łobanos, Malecki, Mickiewicz, Pilecki, Robaczewski, Sułkowski, Zajączkowski czy Żarnowski. Z zewnątrz od wyznawców judaizmu odróżniał ich przede wszystkim język, który ukształtował się jeszcze w czasach chazarskich na bazie języka chazarskiego i połockiego, zaliczany jest więc do kipczackiej podgrupy grupy języków tureckich. Używano go jako języka codziennego i wykładowego, później uzyskał również rangę języka literackiego. Modlono się po hebrajsku. Kienesa – karaimska świątynia – przypominała swoją budową synagogę, a większość świąt nawiązywała do tych samych, starotestamentowych tradycji, z zachowaniem karaimskiego nazewnictwa. Najwięcej różnic pomiędzy judaizmem i karaimizmem wynika ze swoistego synkretyzmu tej religii, wpływów tureckich i europejskich. Jeszcze do końca XIX w. w tradycyjnych rodzinach karaimskich dziewczynkom nadawano imienia tureckie (takie jak Gulusz – uśmiech czy Ałtyn – złoto) a chłopcom starotestamentowe.

W wyniku wojen i związanych z nimi klęsk głodu i epidemii liczba Karaimów zaczęła spadać pod koniec XVI w. i tendencja ta utrzymała się aż do XX w. W XVII stuleciu, wyjątkowo okrutnym dla ludności wschodnich rubieży Rzeczypospolitej, ich liczba spadła drastycznie i pod koniec wieku osiągnęła liczbę 4 tys. W XIX w. pod zaborem rosyjskim, gdzie mieszkało ich najwięcej, początkowo cieszyli się pełną swobodą i samorządnością, jednak od 1850 r. wszystkie dżymaty na terenie Rosji zostały podporządkowane Karaimskiemu Zarządowi Duchownemu w Eupatorii na Krymie. Od tego momentu w Trokach wybierano Hachana na dożywotnią kadencją i jego zastępcę, Ułłu Hazzana. Ostatni Hachan, Seraja Szapszał, zmarł w 1961 r.

XIX wiek okazał się bardzo istotny dla kształtowania się tożsamości etnicznej Karaimów, szczególnie w opozycji do wyznawców judaizmu. Aby uniknąć prześladowań, które dotykały Żydów, jeden z karaimskich myślicieli – Abraham Firkowicz – udowodnił, że Karaimów nie było w Jerozolimie w I w. n. e., nie mogą więc być współodpowiedzialni za ukrzyżowanie Chrystusa. Razem z rozwojem tożsamości etnicznej nasila się również ich europeizacja – akceptują szkolnictwo świeckie, dopuszczają małżeństwa mieszane i biorą udział w życiu publicznym. W XIX w. 40 % przemysłu tytoniowego na terenie Rosji znajdowała się w rękach karaimskich, a jeszcze na przełomie wieków XVIII i XIX osiągnęli znaczne wpływy wśród kozaków w Kubaniu i na Kaukazie. W 1910 r. odbył się Pierwszy Narodowy Zjazd Karaimów w Eupatorii, który zrzeszył głównie Karaimów rosyjskich i krymskich.

Po odzyskaniu niepodległości i scaleniu ziem Rzeczypospolitej w jej granicach znalazło się zaledwie ok. 1 tysiąca Karaimów. W skład powołanego w 1936 r. Karaimskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej weszły cztery dżymaty: w Trokach, Wilnie, Łucku i Haliczu. Pojawili się wówczas pierwsi działacze promujący kulturę karaimską, chroniąc ją przed zapomnieniem przez działalność muzealniczą i wydawniczą. W dwudziestoleciu międzywojennych tworzył ojciec polskiego karaimoznawstwa, Tadeusz Kowalski.

Pomyślny rozwój wspólnot karaimskich został gwałtowanie przerwany przez wybuch II wojny światowej, kiedy powróciło zasadnicze pytanie, czy należy traktować karaimizm jako odłam judaizmu i zastosować wobec wyznawców te same bezwzględne sankcje. Przeważnie rozstrzygano tę kwestię na korzyść Karaimów, uznając, że kluczowe jest ich tureckie pochodzenie etniczne, stawiane w hierarchii zdecydowanie wyżej od pochodzenia semickiego. Zwracano jednak uwagę na cechy fizjognomii Karaimów, które mogłyby sugerować powiązania z Żydami, takie jak niski wzrost, śniadą cerę, ciemne włosy, krępą budowę, twarz szeroką o wąskim czole, garbatym nosie i wydatnych wargach. Ostatecznie ich sytuacja była zbliżona do sytuacji ludności polskiej.

Współczesne dzieje polskich Karaimów to historia małych wspólnot, dbających o zachowanie w pamięci tradycji przodków. Po wojnie do Warszawy przeprowadziła się grupa 150 młodych Karaimów ze wschodu, która nie chciała mieszkać w granicach ZSRR, pojawiły się również wspólnoty w Krakowie, Trójmieście, Wrocławiu i Opolu. Za wschodnimi granicami Polski do pocz. lat 80. funkcjonowała w Trokach kienesa, karaimska świątynia, a do pocz. lat 60. w Haliczu. Kilka tysięcy Karaimów żyje w Izraelu, niewielkie grupy w USA i we Francji. W Polsce organizuje się Dni Karaimskie i konferencje karaimoznawców, a Związek Karaimów Polskich prowadzi Oficynę Wydawniczą.

Małgorzata Urszula Fortuna

Na podstawie:
Grzegorz Pełczyński, Karaimi polscy, Poznań 2004.
Strona internetowa Karaimów polskich: http://www.Karaimi.org/
 

 Zob też: Nieznane dzieje wschodnich Żydów

do druku

poleć stronę